Văn hóa người Hoa trong lịch sử phố Hội

Từ cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, một số thương nhân, thợ thủ công và người Hoa từ các vùng như Phúc Kiến, Quảng Đông, Hải Nam lần lượt đến Hội An sinh sống, buôn bán.

Những dấu tích ấy ngày nay vẫn nằm trong các công trình cổ và trở thành một phần của diện mạo văn hóa Hội An ngày nay. Đi giữa phố cổ, du khách có thể bắt gặp các hội quán của người Hoa, những chi tiết kiến trúc mang ảnh hưởng Trung Hoa hay những sinh hoạt tín ngưỡng đã được duy trì qua nhiều thế hệ.
 

• Hoạt động chính Buôn bán, thủ công và định cư
• Dấu ấn nổi bật Hội quán, kiến trúc, tín ngưỡng, lễ hội, ẩm thực
• Hội quán tiêu biểu Phúc Kiến, Quảng Triều, Triều Châu, Hải Nam

Người Hoa đến Hội An từ khi nào?

Hội An phát triển mạnh như một thương cảng quốc tế từ khoảng thế kỷ XVI–XVII. Vị trí thuận lợi trên tuyến giao thương đường biển giúp nơi đây trở thành điểm đến của nhiều thương nhân đến từ Nhật Bản, Trung Quốc và các nước phương Tây.

Trong dòng người đến Hội An buôn bán và cư trú có các cộng đồng người Hoa đến từ nhiều vùng khác nhau ở miền Nam Trung Quốc. Tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An cho biết từ cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, một số thương nhân, thợ thủ công và quan lại từ các tỉnh như Phúc Kiến, Quảng Đông, Hải Nam lần lượt đến định cư, buôn bán tại Hội An.

Đến nửa đầu thế kỷ XVII, người Hoa được phép lập khu phố riêng để cư trú và buôn bán, được biết đến với tên gọi Phố Khách hoặc Đường Nhơn phố. Khu vực này cùng với phố Nhật trở thành những không gian cư trú quan trọng của cộng đồng ngoại kiều tại thương cảng Hội An thời kỳ đó.

Trong quá trình định cư lâu dài, họ hình thành các cộng đồng, đồng hương, xây dựng không gian sinh hoạt riêng và từng bước hòa nhập với đời sống địa phương. Chính quá trình giao lưu ấy góp phần tạo nên một Hội An vừa có bản sắc riêng, vừa mang đậm dấu ấn của một đô thị thương cảng quốc tế.

>>> Xem show Ký ức Hội An

Đóng góp của người Hoa với Hội An

Trong thời kỳ thương cảng phát triển, người Hoa là một trong những cộng đồng thương nhân quan trọng tại Hội An. Họ tham gia vào hoạt động trao đổi hàng hóa, kết nối Hội An với các mạng lưới thương mại ở khu vực Đông Á.

Sự hiện diện của các cộng đồng người Hoa cũng cho thấy Hội An không chỉ là nơi hàng hóa được mua bán mà còn là nơi con người, tập quán và văn hóa gặp gỡ nhau.

Những mối quan hệ giao thương kéo dài qua nhiều thế hệ tạo điều kiện để các cộng đồng cư dân cùng sinh sống, làm ăn và trao đổi văn hóa. Đây là một trong những nền tảng hình thành diện mạo đa văn hóa đặc trưng của phố Hội.

Người Hoa cũng xây dựng nhà ở, cơ sở kinh doanh, nơi thờ tự và hội quán phục vụ cộng đồng. Những công trình này dần trở thành một phần của cấu trúc đô thị cổ Hội An.

Đặc biệt, hội quán không đơn thuần là công trình tín ngưỡng. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, hội quán của người Hoa còn có chức năng kết nối đồng hương, gặp gỡ, sinh hoạt cộng đồng và hỗ trợ những người cùng quê hương khi đến một vùng đất mới.

Dấu ấn văn hóa người Hoa ở Hội An

Những dấu ấn người Hoa có cả giá trị vật thể như hội quán, kiến trúc và giá trị phi vật thể như tín ngưỡng, lễ hội, phong tục và ẩm thực.
 

Hội quán - không gian văn hóa đặc trưng của người Hoa

Nhắc đến người Hoa ở Hội An, hội quán là những công trình dễ nhận biết nhất.

Trong lịch sử, hội quán vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng, vừa là không gian tín ngưỡng và nơi gặp gỡ của những người có cùng quê quán. Với những người rời quê hương đến một thương cảng xa lạ, hội quán còn có ý nghĩa như một nơi duy trì mối liên kết cộng đồng và gìn giữ bản sắc văn hóa.
 

Hội quán Phúc Kiến

Hội quán Phúc Kiến là một trong những công trình tiêu biểu nhất của cộng đồng người Hoa tại Hội An.

Công trình gắn với cộng đồng người Phúc Kiến và nổi bật với không gian kiến trúc nhiều lớp gồm cổng, sân, hồ nước, cây cảnh, các dãy nhà và khu chính điện. Hội quán thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu cùng một số vị thần và tiền hiền.

Không gian hội quán gây ấn tượng bởi những mảng trang trí, chạm khắc và cách tổ chức kiến trúc mang đậm ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa. Nhưng giá trị của nơi đây không chỉ nằm ở vẻ đẹp kiến trúc.

Trong lịch sử cộng đồng, hội quán còn là nơi người Phúc Kiến gặp gỡ, hội họp và thực hành tín ngưỡng. Các hoạt động lễ hội như Nguyên Tiêu, vía Thiên Hậu hay các nghi lễ cộng đồng tiếp tục cho thấy vai trò của công trình trong đời sống văn hóa Hội An.
 

Hội quán Quảng Đông

Hội quán Quảng Đông là dấu ấn của cộng đồng người Hoa bang Quảng Đông tại Hội An.

Công trình được xây dựng vào năm 1885. Theo tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An, ban đầu hội quán thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu và Đức Khổng Tử; sau năm 1911 chuyển sang thờ Quan Công và Tiền Hiền.

Không gian hội quán mang những đặc trưng kiến trúc và trang trí của cộng đồng Quảng Đông, góp thêm một sắc thái riêng vào hệ thống công trình tín ngưỡng của phố cổ.
 

Hội quán Triều Châu

Hội quán Triều Châu, còn gọi là chùa Âm Bổn, được cộng đồng người Triều Châu xây dựng vào năm 1845.

Đây là nơi sinh hoạt cộng đồng và tín ngưỡng của người Triều Châu tại Hội An. Hội quán thờ các vị thần có liên quan đến việc chế ngự sóng gió, phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa đời sống tín ngưỡng và hoạt động đi biển, buôn bán của cộng đồng thương nhân.

Về kiến trúc, công trình nổi bật với khung gỗ chạm trổ tinh xảo, các họa tiết trang trí bằng gỗ, những mảng đắp nổi bằng sành sứ. Đây là một trong những công trình giúp du khách cảm nhận khá rõ vẻ cầu kỳ của nghệ thuật kiến trúc hội quán người Hoa ở Hội An.
 

Hội quán Hải Nam và các hội quán khác

Bên cạnh Phúc Kiến, Quảng Đông và Triều Châu, Hội An còn lưu giữ dấu tích của các cộng đồng người Hoa khác, trong đó có người Hải Nam và Ngũ Bang. Hệ thống hội quán cho thấy cộng đồng người Hoa tại Hội An không phải một nhóm đồng nhất mà gồm nhiều nhóm đồng hương với nguồn gốc, tập quán và không gian sinh hoạt riêng.

Chính sự đa dạng này làm cho dấu ấn văn hóa Trung Hoa tại Hội An trở nên phong phú hơn.
 

Kiến trúc và nhà ở mang ảnh hưởng văn hóa Hoa

Dấu ấn người Hoa không chỉ nằm trong những hội quán lớn.

Một số công trình nhà ở và kiến trúc trong khu phố cổ vẫn cho thấy ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa qua cách trang trí, vật liệu, mái và các chi tiết kiến trúc. UNESCO cũng ghi nhận kiến trúc nhà ở Hội An chịu ảnh hưởng đáng kể từ Trung Hoa, trong khi một số chi tiết khác cho thấy sự giao thoa với nhiều nguồn văn hóa khác nhau.

Điều thú vị là kiến trúc Hội An không đơn giản là sự sao chép kiến trúc Trung Hoa.

Những ảnh hưởng bên ngoài được tiếp nhận, điều chỉnh và kết hợp với điều kiện địa phương. Vì vậy, khi nhìn vào một ngôi nhà cổ Hội An, rất khó tách riêng hoàn toàn yếu tố Việt, Hoa hay Nhật. Chính sự hòa trộn ấy mới tạo nên diện mạo đặc trưng của đô thị cổ.
 

Tín ngưỡng và đời sống tâm linh

Tín ngưỡng là một trong những dấu ấn văn hóa được cộng đồng người Hoa duy trì khá rõ tại Hội An.

Các hội quán thường gắn với những vị thần được cộng đồng tôn kính, đồng thời là nơi tổ chức các nghi lễ và sinh hoạt tín ngưỡng. Chẳng hạn, Hội quán Phúc Kiến gắn với tín ngưỡng thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu; Hội quán Triều Châu thờ các vị thần liên quan đến việc chế ngự sóng gió.

Những tín ngưỡng này phần nào phản ánh cuộc sống của cư dân thương cảng xưa. Với những người thường xuyên đi biển và buôn bán đường dài, niềm tin vào các vị thần bảo hộ gắn liền với mong muốn đi lại bình an, làm ăn thuận lợi và gia đình được bình an.

Vì thế, tín ngưỡng trong các hội quán không chỉ mang màu sắc tôn giáo mà còn kể lại câu chuyện về cuộc sống của cộng đồng thương nhân nhiều thế kỷ trước.
 

Lễ hội và sinh hoạt cộng đồng

Một nền văn hóa chỉ thực sự sống động khi không nằm yên trong những công trình kiến trúc.

Tại Hội An, các nghi lễ và lễ hội tại hội quán là một phần của đời sống văn hóa cộng đồng. Tết Nguyên Tiêu là một ví dụ tiêu biểu. Theo thông tin của Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An, các hội quán Phúc Kiến, Quảng Triệu, Triều Châu cùng một số di tích khác vẫn có hoạt động cúng Nguyên Tiêu và phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng, du khách.

Những hoạt động như vậy giúp các giá trị văn hóa của cộng đồng người Hoa tiếp tục hiện diện trong đời sống Hội An thay vì chỉ tồn tại như những dấu tích của quá khứ.

>>> Sông Hoài: dòng sông gắn với phố cổ Hội An

Ẩm thực - một phần dấu ấn người Hoa trong văn hóa Hội An

Bên cạnh các món ăn, những phong tục và món ăn truyền thống của người Hoa được duy trì trong đời sống cộng đồng, đặc biệt vào những dịp lễ, Tết.

Nhưng ảnh hưởng ấy không tạo ra một “khu ẩm thực Hoa” tách biệt khỏi văn hóa Hội An. Qua thời gian, nhiều yếu tố được tiếp nhận, thay đổi và hòa nhập với nguyên liệu, khẩu vị cũng như cách chế biến tại địa phương.

Đó cũng là cách văn hóa Hội An hình thành: không phải bằng việc giữ nguyên từng nền văn hóa riêng biệt, mà bằng quá trình gặp gỡ và biến đổi qua nhiều thế hệ.

Từ những cộng đồng thương nhân và cư dân người Hoa đến Hội An sinh sống, buôn bán, họ đã xây dựng nên những không gian cộng đồng, duy trì tín ngưỡng và để lại nhiều giá trị văn hóa qua hội quán, kiến trúc, lễ hội, phong tục và ẩm thực.

Ngày nay, những dấu ấn ấy vẫn hiện diện giữa lòng phố cổ, không tách biệt khỏi văn hóa Hội An mà hòa vào một Hội An có sự giao thoa Việt - Hoa - Nhật và văn hóa quốc tế.